Tư duy “Sai sớm, sai rẻ”. Vì sao môi trường giúp con lì đòn hơn với biến động?

Hồi con còn bé, mình bị bệnh ôm đồm, cứ thấy con sắp làm sai là nhảy vào chỉnh ngay, sợ con mất thời gian, sợ con lệch hướng, sợ con thiệt, sợ mất cơ hội. Bệnh này mãi mới cai được.

Sau này mình học được khái niệm “sai sớm-sai rẻ”, hoá ra trước kia mình đã đánh cắp trải nghiệm của con, tước đi cơ hội được sai khi cái giá của sai còn rẻ.

Có một khái niệm mình rất tâm đắc, gọi là “chi phí của sai lầm”. Một quyết định sai lúc 8 tuổi, như chọn nhầm môn học hay đánh mất tiền là quá rẻ để con học được 1 bài học. Nhưng một quyết định sai lúc 28 tuổi, chọn nhầm nghề hay đầu tư sai, có thể mất vài năm cuộc đời và nhiều năm tích luỹ. Nên tuổi nhỏ thật ra là giai đoạn “thực tập thất bại” với chi phí thấp nhất.

Vấn đề là hệ thống học hiện tại lại dạy con điều ngược lại. Trẻ được dạy phải làm bài đúng, trả lời đúng, đáp án chuẩn mới được điểm. Dần dần, con không còn dám thử nữa, mà tìm cách an toàn. An toàn thì được thưởng, phá cách là bị phạt.

Với các bác đang Homeschool cho con, “chi phí sai lầm” này càng phải được để ý tinh tế hơn. Khi các bác đã tạo ra một môi trường tự học phi truyền thống cho con, thì đừng cứng nhắc với kiểm tra và đúng đáp số. Hãy cho con quyền thử và sai, còn đâu an toàn hơn nhà? Sai ở đây không bị dán nhãn giỏi hay dốt, mà chỉ là một dữ liệu để điều chỉnh.

Bác nào Worldschool như nhà mình, mang con ra thế giới, thì thế giới chính là phòng thí nghiệm cuộc đời. Vẫn còn có cha mẹ bên cạnh nắm tay, con vẫn còn được sai lầm, và học hỏi.

Có một điều mình quan sát rất rõ ở các cha mẹ Châu Âu là họ không dạy con né rủi ro, họ dạy con quản trị rủi ro. Trẻ leo cây, có thể ngã, trầy xước, nhưng qua đó con hiểu giới hạn của cơ thể mình. Họ không bao giờ nói “đừng trèo, nguy hiểm lắm”, mà họ trang bị bảo vệ an toàn, rồi để kệ con tham gia mấy trò thể thao mạo hiểm. Ngã thì đứng lên làm lại, có gì mà xoắn.

Thế giới bây giờ thay đổi rất nhanh, nghề có thể biến mất, kỹ năng có thể lỗi thời. Người đi được đường dài không phải là người không sai, mà là người không sợ bắt đầu lại.

Trong quá trình làm tư vấn, mình thấy rõ cứ bạn nào đã từng thử, từng sai từ sớm, thường không bị sốc khi ra môi trường quốc tế. Vì các bạn đã quen với việc không có đáp án sẵn, quen với việc tự đứng dậy. Các bạn được sai sớm giống như quả bóng cao su, càng va đập mạnh càng nảy cao vì các con có sức mạnh tâm lý để bắt đầu lại từ đầu.

Vai trò của cha mẹ trong thời đại này cũng cần thay đổi, không phải là người dọn đường, mà là huấn luyện viên. Các bác đang giúp con tránh sai, hay đang dạy con cách đứng dậy sau mỗi lần vấp ngã?

====

Life Mentor - Tư vấn giáo dục từ gia đình

(Làm cha mẹ, WorldSchooling, Lộ trình giáo dục, Tư duy, Kỹ năng, Hướng nghiệp, Du học Châu Âu)