Đằng sau câu chuyện tưởng như giản đơn: “khen hay không khen” là hai triết lý nuôi dạy khác nhau về động lực nội tại và sự hình thành nhân cách của trẻ.
Quan điểm thứ nhất: Không nên khen con vì những việc nhỏ, vì khen quá dễ sẽ làm mất giá trị của lời khen.
Những người theo hướng này tin rằng việc khen ngợi tràn lan sẽ khiến trẻ phụ thuộc vào sự công nhận bên ngoài thay vì phát triển động lực bên trong.
Nếu cha mẹ cứ “giỏi lắm”, “tốt lắm” cho mọi hành động dù rất bình thường, như cất đồ chơi, chào hỏi, hay ăn hết bữa, trẻ sẽ dần học rằng “mình làm điều đúng không phải vì nó đúng, mà vì mình được khen.”
Từ góc nhìn tâm lý học, đây là hiện tượng lạm phát lời khen (praise inflation). Đặc biệt nếu dùng phần thưởng bằng tiền hoặc vật chất để hối lộ thì còn lạm phát hơn nữa.
Khi mọi hành vi nhỏ đều được khen thưởng, lời khen mất tác dụng củng cố hành vi, và trẻ sẽ cần “liều cao hơn”. Những lời khen lớn hơn, phần thưởng nhiều hơn, để cảm thấy được ghi nhận.
Ví dụ, nếu mỗi lần bé gấp chăn đều được khen “con tuyệt vời quá!”, thì khi con giúp mẹ nấu ăn hay đạt điểm cao, lời khen ấy không còn giá trị khác biệt.
Hơn thế, việc khen không chọn lọc còn có thể gây hiểu lầm về tiêu chuẩn.
Một đứa trẻ luôn được khen vì những hành động cơ bản sẽ dễ nghĩ rằng chỉ cần “làm tối thiểu” là đã xuất sắc rồi.
Từ đó, con không học được tinh thần cầu tiến. Vì với con, mọi thứ đã đủ tốt.
Quan điểm thứ hai: Khen ngợi, dù là việc nhỏ, giúp trẻ cảm nhận được giá trị của bản thân và xây dựng hành vi tích cực.
Nhiều người lại cho rằng việc khen những hành động nhỏ chính là nền tảng hình thành thói quen tốt và cảm xúc tích cực.
Trẻ nhỏ học qua phản hồi (feedback), và mỗi lời khen đúng lúc giống như “ánh sáng chỉ đường” cho con biết đâu là hành vi được mong đợi.
Ví dụ, khi trẻ chủ động dọn bàn ăn hay nói “cảm ơn”, một câu “Mẹ rất thích cách con giúp đỡ như vậy” không chỉ là lời khen, mà còn là sự xác nhận rằng hành vi đó có ý nghĩa.
Từ góc độ tâm lý học hành vi (behaviorism), đây là củng cố tích cực (positive reinforcement), giúp hành vi đúng có xu hướng được lặp lại.
Ngoài ra, việc ghi nhận những nỗ lực nhỏ của con còn nuôi dưỡng lòng tự tin và tinh thần trách nhiệm.
Một đứa trẻ được khích lệ sẽ cảm thấy “việc mình làm có giá trị”, từ đó chủ động hơn, không chờ nhắc mới làm.
Tuy nhiên, những người ủng hộ hướng này nhấn mạnh: không phải khen để làm vui lòng, mà là khen cụ thể hành vi, ví dụ: “Con để ý thấy sàn bẩn và tự nhặt lên, mẹ rất trân trọng điều đó.”
Trong giáo dục, mục tiêu không phải là khen nhiều hay ít,
mà là khi nào khen, và khen vì điều gì. Còn bạn, bạn có khen con hay không?
=====
Life Mentor - Tư vấn giáo dục từ gia đình
(Làm cha mẹ, WorldSchooling, Lộ trình giáo dục, Tư duy, Kỹ năng, Hướng nghiệp, Du học Châu Âu